Działalność Unii Europejskiej jest finansowana ze środków budżetu ogólnego Wspólnoty oraz środków pozabudżetowych, obejmujących Europejski Fundusz Rozwoju, wspólnotowe operacje pożyczkowe oraz pożyczki udzielane przez Europejski Bank Inwestycyjny.

Podstawy prawne systemu finansowego UE tworzą artykuły 310-325 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Kwestie finansowe regulują także przepisy prawa wtórnego, wśród których najważniejsze są decyzje Rady w sprawie środków własnych. Pierwsza z nich została przyjęta 21 kwietnia 1970 r., zaś ostatnia pochodzi z dnia 27 czerwca 2007 r. w sprawie systemu środków własnych Wspólnot Europejskich.

Pierwotnie każda ze Wspólnot Europejskich miała swój odrębny budżet. W 1967 r. w wyniku utworzenia wspólnych organów naczelnych i zarządzających, połączono budżety EWG, Euratomu oraz budżet administracyjny Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali (EWWiS), tworząc budżet ogólny. Poza nim - do lipca 2002 r. - znajdował się budżet operacyjny EWWiS, co wynikało z obowiązywania postanowień Traktatu Paryskiego z 1951 r.

Budżet ogólny Unii sporządzany jest w euro i uchwalany na okres roku kalendarzowego. Począwszy od 1988 r. budżety roczne ustalane są z uwzględnieniem średnioterminowych ram finansowych (perspektywy finansowe), które określają roczne pułapy wydatków. W 1999 r. w ramach negocjacji zwanych "Agendą 2000" przyjęto perspektywę finansową na lata 2000-2006, zaś w maju 2006 r. ostatecznie zatwierdzono "budżet" UE na lata 2007-2013 na poziomie 1,05 proc. dochodu narodowego brutto Wspólnoty.

Konstruowanie budżetu UE oparte jest na przestrzeganiu kilku podstawowych zasad:

• zasadzie jedności, mówiącej, że wszystkie dochody i wydatki Wspólnoty powinny być ujęte w budżecie ogólnym, stanowiącym jednolity dokument,
• zasadzie uniwersalizmu, oznaczającej, że dochody budżetowe nie powinny być przypisywane do konkretnych wydatków,
• zasadzie równowagi budżetowej, wykluczającej założenie z góry istnienia deficytu budżetowego - jeśli takowy w ciągu roku budżetowego się zdarzy, uchwalany jest budżet uzupełniający lub korygujący,
• zasadzie sporządzania budżetu na okres roku; przestrzeganie tej zasady Wspólnota musi godzić z potrzebą planowania wieloletniego,
• zasadzie specjalizacji wydatków, głoszącej, że każdy wydatek musi mieć swoje określone przeznaczenie.

Budżet ogólny powinien być także finansowany z zasobów własnych Wspólnoty, co oznacza, że niedopuszczalne jest zaciąganie pożyczek na pokrycie ewentualnej różnicy pomiędzy jej dochodami a wydatkami.

Środki własne są to kwoty przekazywane na rzecz Wspólnoty przez państwa członkowskie. Zaliczają się do nich:

• cła na artykuły przemysłowe pobierane w imporcie z państw trzecich na podstawie Wspólnej Taryfy Celnej (TARIC) w ramach realizowanej Wspólnej Polityki Handlowej;
• cła na artykuły rolne pobierane w związku z importem produktów rolnych z krajów trzecich (na mocy Porozumienia o rolnictwie zawartego podczas Rundy Urugwajskiej Układu Ogólnego w sprawie Ceł i Handlu (GATT) zastąpiły one w 1995 r. opłaty wyrównawcze) oraz opłaty rolne (gł. opłaty cukrowe) wnoszone przez producentów i przetwórców rolnych;
• dochody z tytułu podatku VAT;
• wpływy związane z udziałem każdego państwa członkowskiego w dochodzie narodowym brutto (DNB) UE, w wysokości niezbędnej do zrównoważenia budżetu (tzw. czwarte źródło).

Dwa pierwsze źródła noszą nazwę tradycyjnych (Traditional Own Resources - TOR). Są one pobierane w ramach wspólnotowych polityk oraz zostały przewidziane "oryginalną" decyzją Rady w sprawie środków własnych z 1970 r.
Istnieje pułap ograniczający wysokość wszystkich środków własnych, które obecnie nie mogą przekroczyć poziomu 1,24% DNB UE.

Sprawozdanie Komisji ws. funkcjonowania systemu środków własnych

Budżet UE jest wyrazem realizowanych przez nią polityk. Najwięcej środków przeznaczane jest na zachowanie trwałego wzrostu w postaci wydatków na finansowanie przemian strukturalnych, realizowane z funduszy strukturalnych oraz Funduszu Spójności, jak również wydatki badawczo-rozwojowe. Drugie miejsce pod względem wydatkowanych środków zajmują wydatki na realizację Wspólnej Polityki Rolnej, w szczególności na działania wynikające z interwencji na rynkach rolnych w celu zagwarantowania stabilności cen produktów rolnych, płatności bezpośrednie dla rolników oraz rozwój obszarów wiejskich. Rola tej grupy wydatków w budżecie ogólnym w ostatnich latach uległa zmniejszeniu. Unia finansuje też w znacznym stopniu realizację polityk zewnętrznych, związanych z różnymi formami współpracy z krajami trzecimi (pomoc rozwojowa, sąsiedzka, przedakcesyjna i humanitarna) oraz wydatki administracyjne.

Procedura uchwalania budżetu UE jest dość skomplikowana i czasochłonna. O tym, na co będą wydawane pieniądze, decydują trzy najważniejsze instytucje unijne: Komisja Europejska, Rada UE i Parlament Europejski. Na podstawie wieloletnich ram finansowych oraz wytycznych budżetowych na nadchodzący rok, Komisja Europejska przygotowuje projekt budżetu i przedkłada go Radzie i Parlamentowi. Te dwie instytucje stanowiąc władzę budżetową, zmieniają i przyjmują projekt budżetu.

W przypadku braku porozumienia pomiędzy Parlamentem i Radą, zwoływany jest komitet pojednawczy, który ma za zadanie doprowadzić do porozumienia w sprawie wspólnego projektu budżetu. Jeśli nie zostanie ono osiągnięte i Rada odrzuci projekt, Parlament Europejski ma prawo do ostatecznego zatwierdzenia budżetu.

Takie rozłożenie "sił" oznacza poszerzenie uprawnień Parlamentu Europejskiego. Zgodnie z Traktatem Lizbońskim Parlament dzieli z Radą odpowiedzialność za cały budżet UE. Wcześniej nie miał on ostatniego słowa w sprawie około 45 proc. budżetu, w tym wydatków związanych z rolnictwem czy realizacją umów międzynarodowych.

Budżet on line

W maju 2006 r. Parlament Europejski, Rada i Komisja uzgodniły, że w latach 2008 - 2009 zostanie dokonany szczegółowy przegląd budżetu UE, który ma określić, jaką strukturę priorytetów w zakresie wydatków i zasobów powinna przyjąć Unia Europejska, by sprostać wyzwaniom globalizacji w następnych dekadach.

Więcej informacji: 

• Programowanie finansowe i budżet, Serwis KE
• Serwis internetowy EUROPA - Budżet
• Budżet Unii Europejskiej, broszura MSZ 2010