Europejska Służba Działań Zewnętrznych (ESDZ) ma swoje źródła w Traktacie z Lizbony. Jest to europejska dyplomacja podlegająca Wysokiej Przedstawiciel ds. Zagranicznych i Polityki Bezpieczeństwa. Jej celem jest wykonywanie Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa UE w odniesieniu do krajów trzecich, wspierając dyplomacje 27 państw członkowskich UE oraz Komisję Europejską (KE). Zadaniem ESDZ jest prezentowanie stanowiska UE jako całości, a nie stanowisk poszczególnych państw członkowskich.

Proces tworzenia ESDZ

Rada ds. Ogólnych przyjęła jednomyślnie w dn. 26 lipca 2010 r. decyzję ws. organizacji i funkcjonowania ESDZ. Polska podkreślała od początku negocjacji konieczność zachowania równowagi geograficznej w procesie rekrutacji do ESDZ i postulat ten znalazł odzwierciedlenie w zapisach decyzji. Przestrzeganie tej zasady jest monitorowane - Wysoka Przedstawiciel jest zobowiązana co roku prezentować stan zatrudnienia w ESDZ, oceniany następnie przez Ministrów Spraw Zagranicznych oraz Parlament Europejski (PE).

W przyjętej przez państwa członkowskie decyzji znalazło się ponadto szereg rozwiązań, o które wnosiła m.in. Polska. Zgodnie z nimi, ESDZ stanowi odrębną instytucją podlegającą Wysokiej Przedstawiciel sprawującą nad nią bezpośrednie zwierzchnictwo, m.in. poprzez nadzór nad delegaturami UE i mianowanie personelu ESDZ. Wszyscy pracownicy nowej Służby, zarówno pochodzący ze służb dyplomatycznych państw członkowskich, jak i z instytucji unijnych, są traktowani w równy sposób – jeśli chodzi o warunki wynagrodzenia, awansu czy wykonywanych zadań. W ESDZ zostaje zachowana zasada rotacji personelu, co zapewnia wymianę wiedzy i doświadczeń. ESDZ ma również za zadanie ścisłą współpracę z dyplomacjami państw członkowskich, monitorując jednocześnie wymiar zewnętrzny działań pozostających w zakresie kompetencji KE (tj. np. polityka handlowa czy implementacja polityki rozwojowej).

Kolejnym krokiem w procesie tworzenia Służby było przyjęcie w dn. 20 października 2010 r. przez Parlament Europejski niezbędnych zmian do Rozporządzenia Finansowego oraz Regulaminu Pracowniczego. Do Regulaminu Pracowniczego została wpisana zasada równowagi geograficznej wśród personelu ESDZ.

ESDZ zainicjowała działanie w pierwszą rocznicę wejścia w życie Traktatu z Lizbony, tj. 1 grudnia 2010 r.

Podczas dorocznego spotkania ambasadorów UE w Brukseli w 2010 r. Wysoka Przedstawiciel określiła priorytety ESDZ na najbliższy okres: stosunki UE z USA i Chinami, zmiany klimatyczne, walka z biedą, zarządzanie kryzysowe oraz zwalczanie terroryzmu. Ponadto, wymieniła także: obszar sąsiedztwa UE, Bliskowschodni Proces Pokojowy, politykę wobec Brazylii, Rosji i Indii oraz promocję praw człowieka i dobrego rządzeni.

Struktura ESDZ

Najważniejszymi kierowniczymi stanowiskami w Centrali ESDZ są: Sekretarz Generalny oraz jego dwóch zastępców, Dyrektor Operacyjny ds. administracji i budżetu oraz 6 dyrektorów zarządzających, mających pod swoją pieczą piony regionalne (Bliski Wschód i Południowe Sąsiedztwo; Rosję i Wschodnie Sąsiedztwo oraz Bałkany Zachodnie; Afrykę; Ameryki; Azję) oraz te zajmujące się tematyką wielostronną. Schemat organizacyjny Służby może ulegać modyfikacjom, a jego ostateczny kształt będzie zależał od praktyki funkcjonowania ESDZ.

Najwyższe stanowiska w ESDZ zajmują obecnie: Pierre Vimont - pełni funkcję Sekretarza Generalnego ESDZ, David O'Sullivan jest Dyrektorem Operacyjnym ds. administracji i budżetu, Zastępcą Sekretarza Generalnego ds. politycznych została Helga Schmidt, a Zastępcą Sekretarza Generalnego ds. instytucjonalnych Maciej Popowski.

Zatrudnienie w ESDZ

Według danych za 2011 rok ESDZ liczy ok. 3600 osób na stanowiskach dyplomatycznych (w tym ok. 1600 w Centrali i ok. 2000 na placówkach, włącznie z 1100 pracownikami miejscowymi).

Na stanowiskach administratorów w ESDZ zatrudnionych jest obecnie 920 osób, z czego 209 z dyplomacji narodowych, co stanowi 22,5%. Na 346 stanowisk w Delegaturach 105 zajmują dyplomaci z państw członkowskich (stanowi to 30%). W Centrali ESDZ zatrudnionych jest 103 dyplomatów z dyplomacji narodowych, co stanowi 17,9% ogólnej liczby zatrudnionych.

W latach 2010-2011 Wysoka Przedstawiciel C. Ashton dokonała nominacji 63 szefów delegatur i ich zastępców. Najwięcej nominacji na te stanowiska otrzymali obywatele Francji (10), Hiszpanii (6), Włoch (6), Niemiec (5), Irlandii (4) i Czech (3). Polska z dwoma nominacjami (Jordania i Korea Południowa) plasuje się na 12 miejscu.

Polacy w ESDZ

W ESDZ zatrudnionych jest obecnie 59 obywateli polskich, w tym 44 w Centrali. W Delegaturach UE pracuje 15 Polaków, w tym dwóch na stanowiskach szefów placówek unijnych w Jordanii oraz Korei Południowej oraz jeden na stanowisku zastępcy szefa Delegatury UE w Nigerii. Ponadto Polak (gen. A. Tyszkiewicz) został w 2011 roku szefem Misji Monitorującej UE w Gruzji. Ponadto 20 Polaków zostało oddelegowanych do ESDZ w charakterze ekspertów narodowych. Pod względem liczby zatrudnionych w ESDZ Polska plasuje się na dziewiątej pozycji wśród państw członkowskich UE.

Polscy kandydaci na bieżąco biorą udział w organizowanych konkursach. W 2011 roku do kilkudziesięciu konkursów ogłoszonych przez ESDZ przystąpiło 68 członków polskiej służby zagranicznej, w tym 10 na wyższe stanowiska w Centrali i 28 na stanowiska szefów i zastępców szefów Delegatur UE oraz szefów wydziałów politycznych.

Rok działalności ESDZ

W dniu 22 grudnia 2011 r. Wysoka Przedstawiciel zaprezentowała raport nt. funkcjonowania ESDZ rok po jej utworzeniu. Raport został podzielony na kilka części: kontekst polityczny, zadania lizbońskie, kwestie organizacyjne oraz przyszłe wyzwania. Raport wskazuje, że ostatni rok funkcjonowania ESDZ obfitował w liczne wydarzenia i kryzysy międzynarodowe. ESDZ może pochwalić się kilkoma sukcesami na swoim koncie.

Na szczególną uwagę zasługuje wzrost aktywności Unii w odniesieniu do Południowego Sąsiedztwa w kontekście tzw. arabskiej wiosny. Przykładowo ESDZ (wspólnie z Komisją Europejską) zaangażował się w przygotowanie wsparcia dla państw Afryki Północnej oraz uczestniczył w procesie odbudowy Libii po upadku reżimu M. Kadafiego. Ponadto, raport podsumowuje proces przejęcia przez ESDZ zadań w obszarze instytucjonalnym i reprezentacji zewnętrznej UE realizowanych uprzednio przez Wysokiego Przedstawiciela ds. WPZiB/Sekretarza Generalnego, Komisarza ds. Stosunków Zewnętrznych oraz ministra spraw zagranicznych państwa sprawującego prezydencję w Radzie. Objął on nominowanie przewodniczących w grupach roboczych UE, wydawanie oświadczeń w imieniu UE oraz prowadzenie dialogów politycznych z państwami trzecimi.

W Raporcie omówiono również proces tworzenia struktur Służby i budowania jej zdolności. Jednocześnie Raport wskazuje na trudności wynikające z integrowania struktur różnych instytucji, a także konieczność wykonywania nowych zadań (służby prawne, relacje z PE, kwestie bezpieczeństwa) czy poszukiwania nowych źródeł oszczędności. W Raporcie podkreślono wagę ograniczeń budżetowych dla dalszego rozwoju Służby.

12 kwietnia 2012 r.
opr. Departament Polityki Europejskiej