Koncepcje europejskiej integracji walutowej do lat 80-tych

Pierwszym przedsięwzięciem współczesnej integracji gospodarczej w Europie było powołanie w 1951 roku Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali (EWWiS), w skład której weszło 6 państw Europy Zachodniej (Francja, RFN, Belgia, Holandia, Luksemburg, Włochy). Te same państwa, na mocy Traktatów Rzymskich z 25 marca 1957 roku ustanowiły Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG) oraz Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (EURATOM).

Na szczycie w Hadze w 1969 roku liderzy państw EWG podjęli decyzję o konieczności budowy unii gospodarczej i walutowej. Opracowanie szczegółowego planu stworzenia takiej unii powierzono zespołowi ekspertów pod przewodnictwem Pierre'a Wernera, ówczesnego premiera i ministra finansów Luksemburga. Efektem prac zespołu był zaprezentowany w październiku 1970 r. Plan Wernera. Zakładał on utworzenie unii gospodarczej i walutowej w kilku etapach do końca 1980 r., czyli w ciągu 10 lat, nie precyzując jednak, z wyjątkiem etapu pierwszego, jakie konkretne działania miałyby zostać podjęte.

W 1972 r. państwa członkowskie EWG rozpoczęły realizację wspólnej polityki kursowej, która zyskała miano "węża w tunelu". Był to system, który zakładał, że wzajemne kursy walut państw członkowskich mogą się zmieniać tylko w ramach przedziału wahań o szerokości 2,25%.

Wzrastająca inflacja, napięcia w międzynarodowym systemie walutowym oraz pogłębiające się rozbieżności w rozwoju gospodarczym poszczególnych krajów sprawiły, że ostatecznie plan Wernera zakończył się niepowodzeniem. Odpowiedzią na rosnące wahania w kursach wymiany pomiędzy walutami Państw Członkowskich stało się utworzenie w 1979 r. Europejskiego Systemu Walutowego (European Monetary System - EMS). W ramach systemu wprowadzono mechanizm walutowy (Exchange Rate Mechanism - ERM), za pośrednictwem którego ustalono dwustronne kursy wymiany walut pomiędzy poszczególnymi krajami. Ich zmiana mogła się dokonywać tylko w ramach wyznaczonego przedziału zmienności zwanego wężem walutowym, wynoszącego nie więcej niż +/- 2,25% (dla słabszych walut było to +/- 6%).

W ramach Europejskiego Systemu Walutowego stworzono także nową walutę ECU (European Currency Unit). ECU nie była jednak samodzielną walutą, lecz jedynie jednostką rozrachunkową, której wartość wyznaczano na podstawie koszyka walut wchodzących w skład ESW oraz stanowiła jednostkę odniesienia, w stosunku do której ustalano stopień wahań poszczególnych walut.

Kolejnym krokiem do realizacji UGW stało się podpisanie w 1986 roku Jednolitego Aktu Europejskiego. Przewidywał on utworzenie do końca 1992 r. jednolitego rynku, funkcjonującego na podstawie czterech fundamentalnych swobód, tj. swobody przepływu osób, towarów, usług i kapitału. Dzięki zapisowi o wolnym przepływie kapitału nastąpiło zwiększenie zbieżności polityki monetarnej państw członkowskich.

W czerwcu 1988 r. Rada Europejska ponowiła inicjatywę utworzenia unii gospodarczej i walutowej. Warunkami jej powstania oraz propozycjami poszczególnych etapów dochodzenia do UGW, zajął się komitet pod przewodnictwem Jacques'a Delorsa – ówczesnego przewodniczącego Komisji Europejskiej. Raport Delors'a proponował trzyetapowy plan realizacji, nie precyzując jednak konkretnych dat rozpoczęcia poszczególnych etapów. Daty te ustalono później – na szczycie Rady Europejskiej w Madrycie (1989) oraz w Maastricht (1991).

Etapy dochodzenia do Unii Gospodarczej i Walutowej

Etap pierwszy (1990 - 1993)

Etap pierwszy rozpoczął się 1 lipca 1990 roku. Zakładał utworzenie jednolitego rynku wewnętrznego opartego na czterech swobodach (swobodzie przepływu ludzi, towarów, usług i kapitału). Miało również nastąpić zacieśnienie współpracy między bankami centralnymi oraz wzmocnienie koordynacji polityk gospodarczych państw członkowskich.

Realizacja zamierzeń utworzenia unii walutowej wymagała zmian struktury instytucjonalnej, a zatem również nowelizacji Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Gospodarczą (TWE). W grudniu 1991 roku zakończono uzgodnienia nad Traktatem o Unii Europejskiej (TUE), który został podpisany w Maastricht 7 lutego 1992 r. Traktat z Maastricht powoływał Unię Europejską i ustanawiał nowe obszary wspólnego działania, w tym rozszerzał zakres prowadzonych polityk o Unię Gospodarczą i Walutową. Zgodnie z Traktatem, waluty krajowe miały być zastąpione wspólną walutą europejską, przy założeniu, że poszczególne kraje spełnią pewne kryteria ekonomiczne, zwane kryteriami konwergencji lub kryteriami z Maastricht. Do Traktatu załączono, w postaci protokołów, Statut Europejskiego Systemu Banków Centralnych (ESBC) i Europejskiego Banku Centralnego (EBC) jako podstawę przyszłego systemu bankowości centralnej na wspólnym obszarze walutowym. Traktat z Maastricht wszedł w życie 1 listopada 1993 roku.

Etap drugi (1994 - 1998)

Etap drugi budowy Unii Gospodarczej i Walutowej rozpoczął się 1 stycznia 1994 roku. Powołano Europejski Instytut Walutowy, którego zadaniem było zacieśnianie współpracy banków centralnych i koordynacja polityki pieniężnej oraz przeprowadzenie niezbędnych przygotowań do ustanowienia Europejskiego Systemu Banków Centralnych (ESBC) i utworzenia wspólnej waluty na obszarze Unii. Europejski Instytut Walutowy stał się prototypem przyszłego Europejskiego Banku Centralnego, nie dysponował jednak kompetencjami władczymi i funkcjonował jedynie jako ciało doradcze krajowych banków centralnych.

W grudniu 1995 r. Rada Europejska uzgodniła nazwę nowej waluty europejskiej "EURO" i potwierdziła jej wprowadzenie z dniem 1 stycznia 1999 r. W 1997 roku nastąpił rozruch systemu płatniczego TARGET, umożliwiający automatyczne przeliczanie walut narodowych na euro. W czerwcu 1997 roku w Amsterdamie Rada Europejska przyjęła też Pakt Stabilności i Wzrostu, mający gwarantować utrzymanie dyscypliny budżetowej w ramach Unii Gospodarczej i Walutowej, a także ustanowiła nowy mechanizm wymiany walut ERM II.

1 czerwca 1998 roku, w drodze porozumienia między krajowymi bankami centralnymi, powstał Europejski Bank Centralny (EBC). Konsekwencją tego kroku była likwidacja walut narodowych w ramach Eurosystemu (obejmującego początkowo 11 krajowych banków centralnych) oraz wprowadzenie w ich miejsce wspólnej waluty euro.

Etap trzeci (po 1999 r.)

Wprowadzenie z dniem 1 stycznia 1999 roku wspólnej waluty euro, najpierw w systemie płatności bezgotówkowych, a od 2002 roku w "normalnym" obiegu oraz przekazanie kompetencji w zakresie prowadzenia wspólnej polityki pieniężnej Europejskiemu Bankowi Centralnemu, zapoczątkowało realizację trzeciego i ostatniego etapu tworzenia Unii Gospodarczej i Walutowej.

Mechanizm Kursów Walutowych ERM został zastąpiony ERM II. Zgodnie z nim ustalane są kursy pomiędzy euro a walutami krajów UE nie będącymi członkami unii walutowej. Maksymalne dopuszczalne odchylenia kursów walut w ramach ERM II wynoszą +/- 15% w stosunku do kursu centralnego euro. Uczestnictwo w mechanizmie kursowym ERM II przez okres co najmniej dwóch lat jest jednym z kryteriów konwergencji, jakie kraje pozostające poza strefą euro muszą spełnić, by stać się pełnym członkiem UGW.

Liczba uczestniczących w unii walutowej 11 państw członkowskich (Belgia, Niemcy, Hiszpania, Francja, Irlandia, Włochy, Luksemburg, Holandia, Austria, Portugalia i Finlandia) w styczniu 2001 roku powiększyła się o Grecję, która spełniła kryteria konwergencji, czyli wymagane warunki wprowadzenia euro.

1 stycznia 2007 r. do strefy euro przystąpiła Słowenia, stając się trzynastym uczestnikiem unii gospodarczo-walutowej i pierwszym państwem z nowych krajów członkowskich UE, które przyjęło wspólną europejską walutę. Wydarzenie to poprzedził opublikowany w maju 2006 r. na żądanie Słowenii i Litwy Raport o Konwergencji, pokazujący przygotowanie tych dwóch państw do wejścia do strefy euro. Niestety Litwa nie spełniła jednego z kryteriów z Maastricht (kryterium stabilności cen). Kraj ten, podobnie jak reszta państw członkowskich UE (poza Wielką Brytanią i Danią) nie będących w strefie, posiada status państwa z derogacją.

W dniu 1 stycznia 2008 r. do strefy euro dołączyły kolejne dwa państwa: Malta i Cypr.

Bazując na doświadczeniu poprzednich rozszerzeń strefy euro oraz biorąc pod uwagę odmienne założenia przyjęcia wspólnej waluty przez kolejne Państwa Członkowskie, w dniu 10 stycznia 2008 r. Komisja Europejska opublikowała zalecenie dotyczące środków ułatwiających przyszłe przejście na euro. Zawiera ono wytyczne w zakresie przygotowania obywateli do przejścia na euro oraz wskazuje działania, jakie należy podjąć, w celu przeciwdziałania niewłaściwym praktykom sztucznego zawyżania cen.

1 stycznia 2009 r. walutę krajową na euro zamieniła Słowacja.

Państwa, które przystąpiły do strefy euro w latach 2007-2009 uczyniły to zgodnie ze scenariuszem tzw. big bang'u. Polega on na jednoczesnym przejściu na euro w obrocie bezgotówkowym i gotówkowym.

Kolejnym państwem, które przyjęło euro była Estonia. Zgodnie z ostateczną decyzją Rady Ecofin z lipca 2010 r. od 1 stycznia 2011 r. stała się ona 17 członkiem strefy euro.

Usztywnione kursy konwersji walut narodowych na euro określają:

• Rozporządzenie Rady (WE) Nr 2866/98 z dnia 3 grudnia 1998 r. - dla walut pierwszych 11 państw członkowskich, które przyjęły wspólną walutę euro
• Rozporządzenie Rady (WE) Nr 1478/2000 z dnia 19 czerwca 2000 r. - dla drachmy greckiej
• Rozporządzenie Rady (WE) Nr 1086/2006 z dnia 11 lipca 2006 r. - dla słoweńskiego tolara
• Rozporządzenie Rady (WE) Nr 1134/2007 z dnia 10 lipca 2007 r. - dla liry maltańskiej
• Rozporządzenie Rady (WE) Nr 1135/2007 z dnia 10 lipca 2007 r. - dla funta cypryjskiego
• Rozporządzenie Rady (WE) Nr 694/2008 z dnia 8 lipca 2008 r. - dla korony słowackiej
• Rozporządzenie Rady (UE) Nr 671/2010 z dnia 13 lipca 2010 r. - dla korony estońskiej

Najważniejsze daty