Europejska inicjatywa obywatelska jest nowym rozwiązaniem wprowadzonym przez Traktat z Lizbony. Zgodnie z art. 11 ust. 4 Traktatu o Unii Europejskiej (TUE) obywatele Unii w liczbie nie mniejszej niż milion, mający obywatelstwo znacznej liczby państw członkowskich, mogą podjąć inicjatywę zwrócenia się do Komisji Europejskiej o przedłożenie, w ramach jej uprawnień, odpowiedniego wniosku w sprawach, w odniesieniu do których, zdaniem obywateli, stosowanie Traktatów wymaga aktu prawnego Unii.

Przepisy dotyczące procedur i warunków wymaganych do przedstawienia inicjatywy obywatelskiej w rozumieniu artykułu 11 ust. 4 TUE, w tym minimalnej liczby państw członkowskich, z których muszą pochodzić obywatele reguluje rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady UE nr 211/2011 z 15 lutego 2011 r. w sprawie inicjatywy obywatelskiej (Dziennik Urzędowy UE L65 z 11 marca 2011 r.).

Rozporządzenie weszło w życie 1 kwietnia 2011 r., jednakże jego przepisy będą stosowane z dniem 1 kwietnia 2012 r. Roczne vacatio legis służy m.in. przygotowaniu specyfikacji technicznych systemów zbierania deklaracji poparcia drogą elektroniczną czy wyznaczeniu organów odpowiedzialnych w państwach członkowskich za wystawianie certyfikatów poświadczających liczbę złożonych deklaracji poparcia.

Europejska inicjatywa obywatelska umożliwia 1 milionowi obywateli z co najmniej jednej czwartej państw członkowskich UE zwrócenie się do Komisji Europejskiej (KE) o przedłożenie propozycji aktów legislacyjnych w obszarach należących do kompetencji KE.

Organizatorzy inicjatywy muszą być obywatelami UE w wieku uprawniającym do głosowania w wyborach do Parlamentu Europejskiego. Organizatorzy tworzą komitet obywatelski, w którego skład wchodzi co najmniej siedem osób zamieszkałych w co najmniej siedmiu różnych państwach członkowskich. Rozporządzenie przewiduje również możliwość uczestnictwa w komitecie posłów do Parlamentu Europejskiego, jednakże nie liczy się ich do minimalnej liczby wymaganej do utworzenia komitetu obywatelskiego.

Rejestracja inicjatywy przez Komisję. Organizatorzy inicjatywy przed rozpoczęciem zbierania deklaracji poparcia, powinni zarejestrować inicjatywę w Komisji, przedkładając informacje nt. przedmiotu inicjatywy i celów do osiągnięcia (określone w załączniku II do rozporządzenia). Komisja ma dwa miesiące na przeanalizowanie inicjatywy i jej rejestrację pod warunkiem spełnienia wymogów formalnych tj.:

• czy  utworzono komitet obywatelski i wyznaczono osobę kontaktową,
• czy proponowana inicjatywa obywatelska nie wykracza w sposób oczywisty poza kompetencje Komisji w zakresie przedkładania wniosku dotyczącego unijnego aktu prawnego w celu wprowadzenia w życie Traktatów,
• proponowana inicjatywa obywatelska nie jest oczywistym nadużyciem, nie jest oczywiście niepoważna lub dokuczliwa oraz
• czy proponowana inicjatywa obywatelska nie jest w sposób oczywisty sprzeczna z wartościami Unii określonymi w art. 2 TFUE.

Proponowana inicjatywa obywatelska, która została zarejestrowana, jest upubliczniana w rejestrze. W przypadku negatywnej decyzji, Komisja informuje organizatorów o przyczynach odmowy.

Procedura zbierania deklaracji poparcia. Komitet ma 1 rok od zarejestrowania inicjatywy na zebranie wymaganych deklaracji poparcia dla inicjatywy. Zbieranie deklaracji odbywa się:

1. w formie papierowej poprzez wypełnienie formularza, zawierającego dane osobowe wymagane przez poszczególne państwa członkowskie, którego wzór określony jest w załączniku III do rozporządzenia oraz
2. elektronicznie za pomocą podpisu elektronicznego (w rozumieniu Dyrektywy 1999/93/WE).
3. elektronicznie za pomocą certyfikowanych systemów zbierania podpisów on-line, którego wymogi określone są w art. 6 rozporządzenia. Komisja w terminie dziewięciu miesięcy od wejścia w życie rozporządzenia określi specyfikacje techniczne i cechy bezpieczeństwa oprogramowania służącego do zbierania deklaracji poparcia on-line.

Sygnatariusze inicjatywy powinni pochodzić z co najmniej ¼ państw członkowskich, a w każdym z tych państw powinni stanowić minimalną liczbę obywateli określoną w załączniku I (w Polsce 37 500 obywateli), obliczoną na podstawie degresywnej proporcjonalności (liczby członków Parlamentu Europejskiego przypadającej na dane państwo członkowskie pomnożonej przez 750).

Z uwagi na różny zakres danych osobowych, wymaganych przez państwa członkowskie (imię, nazwisko, data i miejsce urodzenia, adres zamieszkania, obywatelstwo, osobisty numer identyfikacyjny czy numer dowodu tożsamości) w załączniku III do rozporządzenia określone są dwa wzory formularzy deklaracji poparcia, a część C zawiera listy państw członkowskich, w których nie wymaga się podania osobistego numeru identyfikacyjnego/numeru osobistego dokumentu tożsamości (formularz deklaracji poparcia A) oraz, w których dane te są wymagane (formularz deklaracji poparcia część B). Obywatele polscy będą wypełniali formularz deklaracji poparcia – część B, który wymaga wskazania: imienia, nazwiska, adresu zamieszkania, daty i miejsca urodzenia, obywatelstwa a w rubryce osobisty numer identyfikacyjny/typ i numer osobistego dokumentu tożsamości – konieczne jest wskazanie numeru ewidencyjnego PESEL.

Weryfikacja deklaracji poparcia w państwach członkowskich – po zebraniu wymaganej liczby deklaracji poparcia (w formie papierowej i on-line) organizatorzy inicjatywy będą przesyłali deklaracje poparcia do właściwych organów państw członkowskich, odpowiedzialnych za wydawanie certyfikatów. W ciągu trzech miesięcy właściwe organy będą weryfikowały deklaracje poparcia oraz przedkładały organizatorom certyfikat (załącznik VII) potwierdzający liczbę ważnych deklaracji poparcia dla danego państwa członkowskiego.

Po przedłożeniu przez organizatorów Komisji wszystkich wymaganych dokumentów, zaświadczeń i certyfikatów, Komisja będzie publikowała informację na stronie internetowej oraz zaprosi organizatorów na spotkanie, którego celem będzie dyskusja nt. celów, jakei zamierza się osiągnąć poprzez daną inicjatywę. W ciągu trzech miesięcy Komisja będzie miała obowiązek opublikować komunikat zawierający analizę prawną i polityczną oraz informację nt. działań jakie zamierza podjąć w tej sprawie. Niezależnie od tego, rozporządzenie przewiduje obowiązek po stronie Komisji i Parlamentu organizacji publicznej debaty nt. przedmiotu inicjatywy, której udało się uzyskać milion podpisów.  

 Warszawa, 15 kwietnia 2011 r.
opr. Departament Polityki Europejskiej