W dniu 4 października br., przed Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej odbyła się rozprawa w sprawie prejudycjalnej C-489/10 Bonda. Wniosek o wydanie orzeczenia wstępnego w tej sprawie został wniesiony przez polski Sąd Najwyższy w ramach rozpatrywanej przez ten sąd skargi kasacyjnej.

Sprawa C-489/10 Bonda dotyczy charakteru prawnego sankcji określonej w art. 138 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 1973/2004 dotyczącego wsparcia bezpośredniego w ramach wspólnej polityki rolnej, w związku z postępowaniem karnym prowadzonym przeciwko rolnikowi, który we wniosku o przyznanie płatności bezpośrednich złożył nieprawdziwe oświadczenie o ilości uprawianych gruntów oraz rodzajach prowadzonych upraw. Ustalenie charakteru prawnego zastosowanej sankcji jest Sądowi Najwyższemu niezbędne do stwierdzenia, czy ma zastosowanie zasada ne bis in idem, o której mowa w przepisach kodeksu postępowania karnego, czy też nie. W przypadku, gdyby okazało się, że sankcja nałożona w ramach zakończonego postępowania administracyjnego ma charakter de facto karny, wówczas Sąd Najwyższy musiałby umorzyć postępowanie karne. 

W uwagach na piśmie Rzeczpospolita Polska przedstawiła stanowisko, zgodnie z którym sankcja określona w art. 138 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 1973/2004 nie ma charakteru karnego lecz administracyjny, pełni funkcję prewencyjną, odstraszając rolników od ewentualnego składania nieprawdziwych deklaracji w zakresie obszaru kwalifikującego się do otrzymania płatności i tym samym realizuje cel należytego zarządzania finansowego funduszami Unii Europejskiej.

Na rozprawie Polskę reprezentował Pan Damian Krawczyk, radca ministra w Departamencie Prawa UE w MSZ oraz Pan Bogusław Majczyna, Zastępca Dyrektora Departamentu Prawa UE w MSZ.

Podczas rozprawy Pełnomocnik Polski udzielił odpowiedzi na wcześniej przekazane pytania Trybunału, odniósł się do uwag pozostałych uczestników postępowania oraz odpowiedział na pytania rzecznika generalnego Pani Juliane Kokott, przekazane przed rozprawą.

Odpowiadając na pytania Trybunału Pełnomocnik Polski wskazał, że zarówno postępowanie administracyjne, jak i karne dotyczyło jednolitej płatności obszarowej oraz płatności uzupełniającej. W związku z tym, powołując się na wyrok w sprawie C-321/03 Dyson (pkt 24), Pełnomocnik Polski zasugerował, aby Trybunał rozszerzył zakres udzielanej odpowiedzi w taki sposób, aby objąć również kwestię charakteru prawnego sankcji określonej w art. 51 ust 2 rozporządzenia (WE) nr 796/2004, który był podstawą do nałożenia przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa sankcji w zakresie płatności uzupełniającej.

Pełnomocnik Polski podzielił stanowisko Komisji odnośnie do charakteru administracyjnego przedmiotowej sankcji i zgodził się z Komisją, że analiza charakteru tej sankcji pod kątem tzw. kryteriów Engel, określonych w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, nie prowadzi do uznania, aby sankcja ta miała charakter karny. Pełnomocnik Polski sprzeciwił się natomiast propozycji, aby to Trybunał wypowiedział się w kwestii zastosowania przez Sąd Najwyższy zasady ne bis in idem. Pełnomocnik Polski wskazał na orzecznictwo Trybunału, z którego wynika, że w tej sprawie to Sąd Najwyższy, a nie Trybunał jest właściwy do orzekania w kwestii ewentualnego zastosowania zasady ne bis in idem.

Pełnomocnik Polski odniósł się ponadto do sugestii Komisji, aby Trybunał rozważył konsekwencje ewentualnego zastosowania zasady ne bis in idem z punktu widzenia podstawowych zasad prawa UE, takich jak zasada efektywności i zasada bezpośredniego skutku rozporządzeń unijnych. Zdaniem Pełnomocnika Polski argumentacja Komisji ma charakter hipotetyczny. Zakres działania Sądu Najwyższego jest bowiem ściśle określony: może on umorzyć postępowanie karne, bądź uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę sądowi powszechnemu do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy nie ma zatem prawnych możliwości, aby wzruszyć ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której została nałożona przedmiotowa sankcja.  Efektywność przepisów rozporządzeń unijnych została już zapewniona w ramach zakończonego postępowania administracyjnego, a postępowanie kasacyjne prowadzone przez Sąd Najwyższy nie jest w stanie podważyć zasad prawa unijnego.

Pełnomocnik Polski odniósł się także do uwag Austrii, która zaproponowała, aby sankcja polegająca na wyłączeniu rolnika z systemu dopłat przez następne lata była uznana za karę, która wyklucza ponowne ściganie za ten sam czyn, jeżeli w ocenie sądu krajowego osiąga ona wystarczającą uciążliwość. Pełnomocnik Polski wskazał, że uciążliwość tej sankcji jest proporcjonalna do wagi popełnionej nieprawidłowości i wiąże się z koniecznością wypełnienia przez rolnika wszystkich gwarancji rzetelności i wiarygodności, a tym samym zapewnienia ona prawidłowe funkcjonowanie systemu wsparcia bezpośredniego. Ponadto przyjęcie stanowiska Austrii prowadziłoby do tego, że o charakterze sankcji przewidzianej w prawie unijnym decydowałby za każdym razem sąd krajowy, w zależności od okoliczności danej sprawy, co prowadziłoby do defragmentacji prawa unijnego i do naruszenia zasady pewności prawa. W związku z tym Pełnomocnik Polski wyraził stanowisko, że o charakterze przedmiotowej sankcji powinien zdecydować Trybunał, ustalając jednolitą wykładnię przepisów unijnych.

Pełnomocnik Polski odniósł się także do uwag strony postępowania przed sądem krajowym, argumentując, że wbrew jej stanowisku przedmiotowa sankcja ma charakter prewencyjny, a nie represyjny. 

Odpowiadając na pytania rzecznika generalnego, dotyczące interpretacji art. 138 ust. 1 akapit trzeci rozporządzenia (WE) nr 1973/2004, Pełnomocnik Polski stwierdził, że z brzmienia  powyższego przepisu nie wynika obowiązek „pozbawienia rolnika płatności w ciągu trzech kolejnych lat”, lecz obowiązek potrącenia należnej kwoty z płatności pomocy w ciągu trzech kolejnych lat. 

Na zakończenie rozprawy Pani rzecznik generalny zapowiedziała, że przedstawi swoją opinię w niniejszej sprawie w dniu 15 grudnia 2011 r.