W dniu 2 czerwca 2010 r. pełnomocnik Rzeczypospolitej Polskiej wziął udział w rozprawie przed Trybunałem Sprawiedliwości UE (Wielka Izba) w sprawach połączonych C-188/10 Melki i C-189/10 Abdeli. Sprawy te dotyczą pytań prejudycjalnych Cour de cassation (francuskiego sądu kasacyjnego).

Sąd krajowy zwrócił się do Trybunału z dwoma pytaniami prejudycjalnymi dotyczącymi w istocie zgodności pewnych uregulowań prawa francuskiego z prawem Unii Europejskiej. Pierwsze pytanie dotyczy zgodności istniejącej od niedawna w prawie francuskim procedury tzw. „priorytetowych pytań konstytucyjnych” (questions prioritaires de constitutionnalité) z uprawnieniem sądów krajowych do występowania z pytaniami prejudycjalnymi do Trybunału Sprawiedliwości UE w trybie art. 267 Traktatu o funkcjonowaniu UE. Drugie pytanie dotyczy zgodności przepisów francuskiego kodeksu postępowania karnego, które dopuszczają przeprowadzanie kontroli tożsamości w strefie przygranicznej oraz w portach i w pociągach międzynarodowych, z zasadą braku kontroli osób na granicach między państwami członkowskimi wyrażoną w art. 67 ust. 2 TFUE. Ze względu na systemowy charakter zagadnienia poruszonego we wniosku prejudycjalnym oraz jego znaczenie dla porządku prawnego Unii Europejskiej, w szczególności w zakresie pytania pierwszego, Polska wzięła udział w postępowaniu i przedstawiła stanowisko w przedmiocie pierwszego pytania.

Konstytucja francuska znała dotychczas jedynie instytucję abstrakcyjnej i prewencyjnej kontroli konstytucyjności ustaw – ustawa może (a w niektórych przypadkach musi) zostać skierowana przez uprawnione podmioty do Conseil constitutionnel (francuski sąd konstytucyjny) przed ogłoszeniem. Dopiero na podstawie ustawy konstytucyjnej z dnia 23 lipca 2008 r. oraz ustawy organicznej z dnia 10 grudnia 2009 r. wprowadzono instytucję pytań prawnych do sądu konstytucyjnego. Każdy sąd, przed którym postawiono zarzut niezgodności przepisu mającego być podstawą rozstrzygnięcia z „prawami i wolnościami, których poszanowanie konstytucja zapewnia”, może zwrócić się z pytaniem prawnym w tej sprawie do Conseil constitutionnel, jeżeli zarzut ten spełnia pewne podstawowe kryteria. Procedura jest tu dość skomplikowana – pierwszej oceny wniosku dokonuje sąd, przed którym toczy się sprawa główna. Jeżeli stwierdzi on dopuszczalność pytania, kieruje je do sądu kasacyjnego lub, w przypadku sądów administracyjnych, do Conseil d’Etat (najwyższego sądu administracyjnego), które z kolei dokonują ponownej oceny wniosku. Dopiero te sądy mogą skierować pytanie do Conseil constitutionnel. W postępowaniu tym obowiązują ściśle określone terminy – sąd rozpatrujący sprawę główną powinien działać „niezwłocznie”, sąd kasacyjny i Conseil d’Etat mają trzy miesiące na podjęcie decyzji, a Conseil constitutionnel ma kolejne trzy miesiące na wydanie orzeczenia.

Szczególna sytuacja zachodzi w przypadku jednoczesnego podniesienia w stosunku do tego samego przepisu zarówno zarzutu niekonstytucyjności, jak i zarzutu niezgodności z prawem międzynarodowym (w tym w szczególności prawem UE). W takim przypadku sąd ma obowiązek rozpatrzyć najpierw zarzut niekonstytucyjności i ewentualnie skierować pytanie prawne do Conseil constitutionnel oraz co do zasady zawiesić postępowanie. Tego właśnie przepisu dotyczy pytanie prejudycjalne wniesione przez Cour de cassation do Trybunału.

W dwóch sprawach rozpatrywanych przez sąd w Lille podniesiono zarzut niezgodności przepisów francuskiego kodeksu postępowania karnego z prawem UE (patrz przedmiot drugiego pytania prejudycjalnego omówiony powyżej). Ponieważ jednak konstytucja francuska wyraźnie stanowi, że Francja jest członkiem Unii Europejskiej, strony przed sądem w Lille podniosły jednocześnie zarzut naruszenia konstytucji. Sąd w Lille poczuł się w obowiązku rozstrzygnięcia najpierw kwestii konstytucyjności i skierował odpowiednie pytanie prawne do sądu kasacyjnego, celem jego ewentualnego przekazania do Conseil constitutionnel. Ten z kolei powziął wątpliwość, czy tak skonstruowany mechanizm kontroli konstytucyjności ustaw nie narusza art. 267 TFUE. W przypadku bowiem takiego zbiegu zarzutów jak w niniejszej sprawie sąd zwykły jest, po pierwsze, pozbawiony możliwości dokonania natychmiastowej oceny zgodności prawa krajowego z prawem UE (i skierowania w tym celu ewentualnie pytania prejudycjalnego do trybunału Sprawiedliwości), lecz musi najpierw zwrócić się z pytaniem prawnym dotyczącym konstytucyjności. Następnie, po wydaniu orzeczenia przez Conseil constitutionnel, sąd ten będzie tym orzeczeniem związany i również nie będzie mógł swobodnie wykonać swoich obowiązków sądu prawa UE „pierwszego kontaktu”. Z tych względów sąd kasacyjny postanowił zwrócić się do Trybunału Sprawiedliwości, przed przekazaniem pytania prawnego do Conseil constitutionnel, z pytaniem prejudycjalnym o zgodność francuskich przepisów dotyczących pytań konstytucyjnych z art. 267 TFUE.

Pytanie to stawia w istocie dwie kwestie. Pierwsza z nich dotyczy tego, czy obowiązek zwrócenia się przez sąd w pierwszej kolejności z pytaniem dotyczącym konstytucyjności narusza jego uprawnienia wynikające z art. 267 TFUE. Polska, podobnie jak Francja i inne państwa członkowskie, które wypowiadały się w tej kwestii, twierdzi, że nie ma tutaj takiego naruszenia. Sąd może bowiem zwrócić się z pytaniem prejudycjalnym albo w tym samym czasie, co z pytaniem konstytucyjnym, albo po otrzymaniu odpowiedzi od Conseil constitutionnel. Jednocześnie przepisy francuskie przewidują środki tymczasowe, które zabezpieczają interesy stron postępowania, jeżeli mogłyby one ucierpieć z powodu oczekiwania na orzeczenie Conseil constitutionnel. Dotyczy to również uprawnień tych stron wynikających z prawa UE. Procedura francuska nie narusza więc istoty uprawnienia sądów krajowych wynikającego z art. 267 TFUE, a jedynie reguluje kolejność i czas rozpatrywania poszczególnych zarzutów. Do podobnych wniosków dochodzi także Komisja Europejska, chociaż uzależnia je od spełnienia przez prawo krajowe szeregu warunków (które w przypadku procedury francuskiej wydają się być spełnione).

Druga kwestia dotyczy skutków ewentualnego orzeczenia Conseil constitutionnel. Zdaniem sądu kasacyjnego powszechnie obowiązujący charakter tych orzeczeń może stać na przeszkodzie dokonaniu przez sąd zwykły oceny zgodności prawa krajowego z prawem UE. W przypadku bowiem takiego zbiegu zarzutów, jak w niniejszej sprawie, ewentualne stwierdzenie przez Conseil constitutionnel zgodności przepisu z konstytucją przesądzałoby automatycznie o jego zgodności z prawem UE, nie pozostawiając już swobody oceny sądowi zwykłemu. Wniosek ten nie wydaje się jednak trafny z dwóch powodów. Po pierwsze, w systemie francuskim istnieje ścisły rozdział kontroli konstytucyjności od kontroli zgodności prawa krajowego z prawem międzynarodowym (w tym z prawem UE) i Conseil constitutionnel odmawia dokonywania tego drugiego rodzaju kontroli, pozostawiając to sądom zwykłym. Polska podniosła w tej kwestii również drugi argument, wskazując na odmienny charakter kontroli konstytucyjności i kontroli zgodności z prawem UE. Stwierdzenie zgodności ustawy z konstytucją oznacza bowiem jedynie pozostawienie jej w systemie prawa, co nie uniemożliwia dokonania następnie przez sąd zwykły kontroli jej zgodności z prawem UE i ewentualnej odmowy jej zastosowania w konkretnej sprawie. Polska wskazała tutaj na niedawne rozstrzygnięcie Trybunału Sprawiedliwości w sprawie Filipiak, gdzie przedmiotem był przepis, który polski Trybunał Konstytucyjny uznał za niezgodną z konstytucją, ale odroczył utratę przez niego mocy prawnej.

Dyskusja, jaka miała miejsce podczas rozprawy nie przyniosła w istocie nowych argumentów. Pytania sędziów dotyczyły problemów praktycznych, jakie mogą wiązać się ze stosowaniem przepisów francuskich (jak też ewentualnie podobnych przepisów w innych państwach członkowskich) – związku między stwierdzeniem przez krajowy sąd konstytucyjny niezgodności z konstytucją przepisów wdrażających dyrektywę a oceną ważności samej dyrektywy w świetle Traktatu i ogólnych zasad prawa, a także użyteczności pytania prejudycjalnego w przypadku uchylenia spornych przepisów krajowych w wyniku orzeczenia sądu konstytucyjnego.

Należy mieć na uwadze, że rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie, szczególnie w drugiej, omówionej powyżej kwestii, może mieć znaczenie również dla krajowych systemów kontroli konstytucyjności prawa, które nie znają priorytetowego charakteru pytania konstytucyjnego, w tym dla systemu polskiego. Ogłoszenie wyroku w tej sprawie planowane jest już na 22 czerwca 2010 r.